Lata okupacji hitlerowskiej (1939-1945) na ziemi szubińskiej.

Teren zachodniej Wielkopolski, zgodnie z założeniami Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, nie był przewidziany do obrony po ewentualnym najeździe na Polskę ze strony Niemiec hitlerowskich. W rezultacie już w dniu 1 września 1939 r. Szubin, znajdujący się w obrębie działania armii "Poznań" przestał mieć jakiekolwiek znaczenie strategiczne. W pierwszym dniu wojny przez miasto przeciągnęły pierwsze grupy uchodźców z terenów przygranicznych. Ludność Szubina poczęła w popłochu opuszczać miasto. Masowy e-xodus trwał dwa dni. Z Szubina i okolic deportowano pod strażą w głąb kraju 9 przedstawicieli mniejszości niemieckiej. Fakt deportacji nie stanowił jednak przestrogi dla pozostałych Niemców, którzy w pierwszych dniach wojny niezwykle aktywnej wspierali działalnością dywersyjną i szpiegowską wkraczające wojska hitlerowskie. Wojska niemieckie wkroczyły do miasta we wtorek 5 września, witane przez miejscowych Niemców. Komendantem wojennym Szubina został mjr Würt von Würthenau.

Ekstreminacja i ucisk ludności polskiej. Organizacja paramilitarna Selbstschutz dokonywała rewizji domowych, połączonych z rabowaniem mienia oraz decydowała o wysiedleniach ludności polskiej do Generalnego Gubernatorstwa. Dużej pomocy udzielił w tych poczynaniach członkom Selbstchutzu żołnierze Wermachtu. Już w dniach od 8 do 12 września na podstawie rzekomego prawa wojennego zamordowali oni na ulicach miasta 7 Polaków i Żydów, w tym 3 mieszkańców Szubina. Jednocześnie trwały aresztowania Polaków podejrzanych o wrogi stosunek do Niemców w okresie międzywojennym. Szczególnie poszukiwano zaś byłych powstańców wielkopolskich. Największe nasilenie ataków terroru wobec ludności polskiej miało miejsce w okresie od września do końca października 1939 r. Pierwsza masowa egzekucja 37 osób odbyła się w dniu 18 września na podwórzu więziennym, dalszych dokonywano na cmentarzu żydowskim. Ogółem w pierwszych miesiącach okupacji zamordowano 240 mieszkańców powiatu, w tym 14 obywateli miasta Szubina. Więzienie szubińskeistniało do końca okupacji i było miejscem kaźni dla wielu jeszcze Polaków; obóz dla internowanych został z dniem 20 stycznia 1940 r. po cztrdziestomiesięcznej działalności został zlikwidowany. W tym czasie przeszło przez niego od 300 do 400 internowanych . Ci spośród nich, którym udało się szczęśliwie uniknąć rozstrzelania , zostali w grudniu 1939 r. i styczniu 1940 r. wraz z rodzinami odtransportowani do Generalnego Gubernatorstwa. Z końcem października 1939 r. akcja masowej ekstreminacji mieszkańców powiatu szubińskiego uległa zahamowaniu.Po wysiedleniu Polaków grupowano w tymczasowych obozach zbiorowych. Jeden z takich obozów został zorganizowany w końcu listopada 1939 r. w Domu Polskim w Szubinie. Zgrupowani tutaj wysiedleńcy, śpiąc na słomie i odżywiając się zabranymi ze sobą środkami żywnościowymi, przebywali po kilka dni w oczekiwaniu na odejście transportu.Wywózka odbywała się w około tysiącosobowych transportach kolejowych.

Dyskryminacja polskości. Pierwsze miesiące okupacji hitlerowskiej w powiecie szubińskim charakteryzował wzmożony rabunek polskiego mienia prywatnego i państwowego. Język polski był tępiony na każdym kroku. Wszystkie polskie szkoły podstawowe i średnie zostały zamknięte. W ich miejsce powołano szkoły z niemieckim językiem nauczania, do których dostęp miała młodziez niemiecka. Za instytucję będącą nosicielem polskości uważali hitlerowcy także kościół katolicki. Wkrótce po wkroczeniu do miasta pozamykano szerteg kościołów na terenie powiatu szubińskiego, a miejscowych księży starano się usunąć, wywożąc do obozów koncrtracyjnych lub wysiedlając do Generalnego Gubernatorstwa.

Ukształtowanie się lokalnych władz hitlerowskich. Za wiedzą komendanta miasta tymczasowym starostą powiatu mianowano miejscowego kupca Waltera Reischela, byłego przewodniczącego koła Jungdeutsche Partei, stanowisko zaś burmistrza miasta przejął inny kupiec niemiecki, Aleks Degner. Sprawowali oni swoje urzędy do dnia 25 września 1939 r., tj. do czasu włączenia powiatu szubińskiegodo poznańskiego okręgu wojskowego. W trzy dni później, 28 września, przybył do Szubina przysłany przez Artura Greisera, szefa administracji cywilnej przy 3 armii niemieckiej - Karl Hermann Zühl, który objął stanowisko landrata powiatu szubińskiego. Jednocześnie z nim funkcję burmistrza Szubina i zarazem komisarza obwodu urzędowego (Amtsbezirk) szubińskiego przejął w swe ręce Karl Schröder. Z chwilą utworzenia, na mocy dekretu Hitlera z dnia 8 października 1939 r., tzw. okręgu Rzeszy Poznań, przemianowanego w styczniu 1940 r. na okręg Rzeszy Kraj Warty, Wielkopolska, a wraz z nią Szubin i powiat szubiński zostały wcielone do terytorium Trzeciej Rzeszy.

Polski ruch oporu. Choć nie inspirował go żaden ośrodek dyspozycyjny, reakcja ludności na niektóre zarządzenia okupanta była jednolita. Mimo zakazu słuchano potajemnie radia i propagowano wśród społeczeństwa polskiego informacje niepomyślne dla okupanta. W tym też celu nie wszystkie osoby podporządkowały się zarządzeniu władz hitlerowskich o konfiskatach radioodbiorników i sprzętu radiotechnicznego. Przychylną postawę zajęło społeczeństwo Szubina wobec jeńców wojennych (ucieczka 43 internowanych mogła dojść do skutku jedynie dzięki pomocy okolicznym mieszkańców). Swoje siatki konspiracyjne miały na terenie Szubińskiego także Szare Szeregi oraz Armia Krajowa.